Mỗi thế hệ đều tin rằng họ đã khám phá ra công nghệ mà cuối cùng sẽ phá vỡ chủ nghĩa tư bản:

• Máy dệt từng được cho là sẽ hủy hoại sức lao động.
• Điện từng được cho là sẽ tạo ra thất nghiệp hàng loạt.
• Dây chuyền lắp ráp từng được cho là sẽ loại bỏ vai trò của con người.
• Máy tính từng được cho là sẽ xóa sổ tầng lớp trung lưu.
• Internet từng được cho là sẽ làm rỗng nền kinh tế.

Giờ đây, AI được cho là sẽ gây ra một cú sốc kinh tế nghiêm trọng, thay thế các nhân viên văn phòng nhanh đến mức nhu cầu suy giảm và thị trường chao đảo.

Mối lo ngại này không phải là vô lý. Nhưng lịch sử cho thấy nó chưa đầy đủ.

Năng suất và Thịnh vượng luôn song hành

Trong hơn 200 năm qua, mọi cú sốc năng suất lớn đều làm tăng mức sống chứ không phải phá hủy chúng:

• GDP thực tế trên đầu người của Hoa Kỳ đã tăng khoảng 8–10 lần kể từ năm 1820.
• Thu nhập thực tế theo giờ về cơ bản đã bám sát năng suất trong các giai đoạn dài.
• Số giờ làm việc trung bình hàng năm đã giảm đáng kể kể từ năm 1900.

Nông nghiệp từng sử dụng khoảng 40% lực lượng lao động Hoa Kỳ. Ngày nay con số đó dưới 2%.
Việc làm trong ngành sản xuất đạt đỉnh vào giữa thế kỷ 20 và giảm dần khi tự động hóa được cải thiện. Công việc văn phòng đã được tự động hóa một cách hệ thống trong bốn thập kỷ qua.

Thế nhưng:

• GDP đầu người vẫn tăng.
• Tiêu dùng thực tế tăng.
• Tuổi thọ tăng.
• Thời gian giải trí tăng lên.

Mô hình này không hề mơ hồ:

Năng suất ↑ → Chi phí ↓ → Sức mua ↑ → Nhu cầu ↑ → Các lĩnh vực mới xuất hiện

Lập luận rằng AI sẽ làm sụp đổ nhu cầu vĩnh viễn đồng nghĩa với việc cho rằng lần này việc tăng năng suất sẽ không làm giảm giá thành, không mở rộng sức mua và không dẫn đến việc hình thành các ngành công nghiệp mới.

Đó không phải là một khẳng định nhỏ. Đó là một khẳng định cực đoan.

Các cuộc cách mạng công nghiệp không làm phẳng đường cong. Chúng làm nó dốc hơn:

• Năng lượng hơi nước.
• Điện năng.
• Sản xuất hàng loạt.
• Tin học hóa.
• Internet.

Mỗi làn sóng đều thúc đẩy sản lượng trên mỗi người.

AI có nhiều khả năng là một điểm uốn khác hơn là một sự đảo ngược.

Sự thay thế là có thật. Sự sụp đổ thì không.

Các cuộc cách mạng công nghệ loại bỏ công việc:

• Chúng loại bỏ các tác vụ.
• Chúng nén các danh mục.
• Chúng gây ảnh hưởng đến các khu vực cụ thể.
• Chúng tạo ra các đỉnh điểm bất bình đẳng.

Cuộc Cách mạng Công nghiệp đã thay thế các thợ thủ công. Toàn cầu hóa đã thay thế các trung tâm sản xuất.
Phần mềm đã thay thế các nhân viên văn phòng. Sự xáo trộn trong ngắn hạn là có thật.

Nhưng sự thay thế không phải là sự hủy diệt.

Lao động con người tái phân bổ. Vốn tái phân bổ. Nhu cầu hoàn toàn mới xuất hiện trong các lĩnh vực chưa từng tồn tại trước đây:

• Năm 1900, không ai làm việc trong ngành phần mềm.
• Năm 1950, không ai làm việc trong ngành quảng cáo kỹ thuật số.
• Năm 1990, không ai làm việc trong ngành hạ tầng đám mây.

Nếu vào năm 2000 có ai đó nói với bạn rằng đến năm 2026:

• Giao dịch viên ngân hàng phần lớn sẽ biến mất.
• Các đại lý du lịch sẽ sụp đổ.
• Một nghìn tỷ đô la bán lẻ ngoại tuyến sẽ chuyển sang trực tuyến.
• Sản xuất ô tô sẽ trở nên tự động hóa cao độ.

Bạn có lẽ đã dự đoán về tình trạng thất nghiệp hàng loạt. Thay vào đó, GDP đầu người đã tăng khoảng gấp đôi. Việc làm tăng lên. Toàn bộ các lĩnh vực mới đã xuất hiện.

Sự sụp đổ của một ngành không tự động chuyển thành sự sụp đổ vĩ mô.

Quá trình chuyển đổi có thể khốc liệt, nhưng hiếm khi diễn ra tức thì

Sự phản đối mạnh mẽ nhất đối với luận điểm năng suất không phải là sự sụp đổ vĩnh viễn.

Mà là tốc độ:

• Công nghệ chuyển động nhanh.
• Thị trường chuyển động nhanh hơn.
• Các thể chế chuyển động chậm hơn.
• Lao động chuyển động chậm nhất.

Khoảng cách đó có thể tạo ra những biến động thực sự.

Thị trường tài chính định giá tương lai ngay lập tức và thường phản ứng thái quá theo cả hai hướng. Các kỳ vọng cộng dồn. Các câu chuyện lan truyền. Vốn tái phân bổ trước khi nền kinh tế thực có thời gian để điều chỉnh. Các chính phủ phản ứng một cách thụ động. Công nhân không thể đào tạo lại chỉ sau một đêm.

Sự không khớp đó hoàn toàn có thể tạo ra những quý tồi tệ, thậm chí là những năm tồi tệ. Tuy nhiên, khả năng công nghệ không giống như sự thay thế kinh tế. Chúng ta đã thấy điều này trước đây.

Mười lăm năm trước, xe tải tự lái được cho là sẽ loại bỏ một trong những danh mục công việc lớn nhất ở Mỹ. Lái xe tải là công việc phổ biến nhất ở nhiều bang. Công nghệ tiến triển nhanh chóng. Các nhà đầu tư suy diễn. Các nhà bình luận dự đoán thất nghiệp mang tính cấu trúc.

Ngày nay, các hệ thống tự hành đã tồn tại, nhưng ngành vận tải đường dài vẫn cơ bản còn nguyên vẹn. Các quy định, trách nhiệm pháp lý, bảo hiểm, cơ sở hạ tầng, các trường hợp biên và tính kinh tế đã làm chậm quá trình phổ biến trong thế giới thực một cách đáng kể.

Mô hình tương tự cũng diễn ra rộng rãi hơn. Ngay cả những công nghệ mang tính đột phá cũng tuân theo các đường cong phổ biến. Điện, tủ lạnh, điện thoại, máy tính và internet không bão hòa các hộ gia đình chỉ sau một đêm. Việc áp dụng tuân theo các đường cong chữ S kéo dài nhiều năm nếu không muốn nói là hàng thập kỷ, chứ không phải theo quý.

Mọi cuộc cách mạng công nghệ đều mang lại cảm giác tức thời khi nó đang diễn ra. Dữ liệu cho thấy thực tế không phải vậy.

AI cũng không ngoại lệ.

Khả năng của AI là có thật và đang cải thiện nhanh chóng. Các mô hình ngày càng thành thạo trong việc lập trình, suy luận, các tác vụ đa phương thức, hỗ trợ nghiên cứu và tự động hóa quy trình làm việc. Công nghệ này không phải là một món đồ chơi. Nó đã và đang làm tăng năng suất một cách có ý nghĩa trong các lĩnh vực cụ thể, và nó có khả năng sẽ trở nên mạnh mẽ hơn nhiều trong thập kỷ tới.

Nhưng sự tăng trưởng về khả năng và sự bão hòa kinh tế là những hiện tượng khác nhau. Một công cụ có thể phi thường nhưng vẫn mất nhiều năm để phổ biến hoàn toàn qua các thể chế, quy định, thị trường lao động và cơ sở hạ tầng toàn cầu.

Bất chấp cường độ của các câu chuyện kể:

• Hàng tỷ người trên toàn cầu chưa bao giờ sử dụng một hệ thống AI.
• Một số ít sử dụng các chatbot miễn phí.
• Chỉ một phần nhỏ trả tiền cho các công cụ AI.
• Một phần nhỏ hơn nữa dựa vào AI như một khung lập trình cốt lõi.

AI có cảm giác bão hòa trong các vòng tròn công nghệ và tài chính. Ở quy mô toàn cầu, nó vẫn còn sớm.

Thị trường suy diễn ngay lập tức. Sự phổ biến diễn ra dần dần.

Khoảng cách đó tạo ra sự biến động. Nó không tự động tạo ra sự sụp đổ.

Tất cả những điều này không có nghĩa là sự thay thế sẽ không gây đau đớn. Một số vai trò có thể bị thu hẹp nhanh chóng. Giá của một số tài sản có thể bị định giá lại một cách khốc liệt. Một số khu vực có thể phải chịu đựng. Sự phân tán giữa thay đổi công nghệ và phản ứng chính sách có thể nới rộng trước khi thu hẹp lại.

Nhưng lịch sử gợi ý hai lực lượng điều tiết:

• Thứ nhất, việc áp dụng mất nhiều thời gian hơn so với những gì các tiêu đề báo chí ám chỉ.
• Thứ hai, lao động tái phân bổ thay vì biến mất.

Nguy cơ không phải là AI loại bỏ công việc chỉ sau một đêm.
Nguy cơ là thị trường định giá sự loại bỏ nhanh hơn mức các nền kinh tế có thể thích nghi.

Đó là những rủi ro rất khác nhau.

Mọi người sẽ làm những công việc gì?

Một phản đối phổ biến mang tính thực tế: những nhân viên văn phòng bị thay thế sẽ không trở thành thợ sửa ống nước, thợ mộc hay chuyên viên massage. Điều đó đúng. Trong lịch sử, những công nhân bị thay thế không chỉ đơn giản chuyển sang các vai trò lao động chân tay hiện có.

Họ chuyển sang các danh mục chưa từng tồn tại trước đây.

• Năm 1995, “quản lý mạng xã hội” không phải là một công việc.
• Năm 2005, “nhà phát triển ứng dụng” hầu như không tồn tại.
• Năm 2010, “kiến trúc sư đám mây” vẫn còn là một ngách nhỏ.

Các cuộc cách mạng công nghệ mở rộng những khả năng lân cận. Chúng tạo ra các lớp điều phối, dịch vụ, công cụ và ngành công nghiệp mới mà trước đó không thể nhìn thấy được.

Sự khó chịu đến từ việc chưa biết những công việc đó sẽ là gì.

Nhưng sự không chắc chắn đó đã đi kèm với mọi sự thay đổi lớn trong lịch sử.

Rủi ro thực sự: Ma sát trong quá trình chuyển đổi

Không có điều nào trong số này giảm thiểu sự biến động.

Mọi cú sốc năng suất đều tạo ra:

• Các đỉnh điểm bất bình đẳng tạm thời
• Sự tập trung lợi ích theo địa lý
• Sự không khớp về kỹ năng
• Phản ứng chính trị dữ dội
• Sự bất ổn xã hội

Người thắng và kẻ thua hiếm khi là cùng một người.

Sự phân tán giữa thay đổi công nghệ và phản ứng chính sách thực sự có thể đang nới rộng. Thị trường tài chính thực sự có thể khuếch đại cả sự lạc quan và sự hoảng loạn.

Đây là những mối lo ngại chính đáng. Tuy nhiên, chúng là những mối lo ngại về động lực chuyển đổi, không phải về sự sụp đổ kinh tế vĩnh viễn.

Về mặt lịch sử, các thể chế sẽ thích nghi:

• Hệ thống giáo dục mở rộng.
• Các biện pháp bảo vệ lao động phát triển.
• Thị trường cạnh tranh truyền tải các lợi ích năng suất vào giá thành thấp hơn.
• Vốn tái phân bổ vào các lĩnh vực mới.

Sự điều chỉnh diễn ra không đồng đều, nhưng nó vẫn diễn ra.

Giả định về một sự sụp đổ vĩnh viễn là giả định về một sự tê liệt thể chế vĩnh viễn.

Điều đó có thể xảy ra. Nhưng đó không phải là kịch bản cơ sở trong lịch sử.

AI làm giảm ma sát nhận thức

AI không chỉ đơn thuần là tự động hóa.

Nó làm giảm chi phí nhận thức để thực hiện hầu như bất cứ điều gì:

• Bắt đầu một công ty.
• Viết mã.
• Tiến hành nghiên cứu.
• Ra mắt toàn cầu.
• Phục vụ khách hàng.
• Dịch thuật qua các ngôn ngữ.
• Đưa ra các quyết định phức tạp.

Ma sát thấp hơn giúp mở rộng thị trường:

• Khi việc khởi nghiệp trở nên dễ dàng hơn, nhiều công ty hơn sẽ được hình thành.
• Khi chi phí điều phối giảm, thị trường mở rộng.
• Khi sự bất đối xứng thông tin thu hẹp, vốn được phân bổ hiệu quả hơn.

Đó là logic của sự mở rộng, không phải logic của sự sụp đổ.

Luận điểm

Để một sự sụp đổ kinh tế thực sự xảy ra, chúng ta phải tin rằng:

• Việc tăng năng suất sẽ không làm giảm giá thành.
• Sức mua sẽ không mở rộng.
• Các lĩnh vực mới sẽ không xuất hiện.
• Lao động sẽ không thích nghi.
• Các thể chế sẽ không tiến hóa.
• Thị trường cạnh tranh sẽ thất bại trong việc truyền tải các lợi ích.

Lịch sử gợi ý điều ngược lại. Tương lai hợp lý hơn không phải là sự sụp đổ hệ thống.

Mà là một sự tăng tốc năng suất đầy biến động nhưng mạnh mẽ:

• Sẽ có sự xáo trộn.
• Sẽ có các đỉnh điểm bất bình đẳng.
• Sẽ có những ồn ào chính trị.
• Có thể có những chu kỳ thị trường tàn khốc.

Tuy nhiên, theo thời gian, việc tăng năng suất có xu hướng mở rộng sản lượng, nâng cao mức sống và tăng thêm các lựa chọn cho con người.

AI không phải là dấu chấm hết cho sự tiến bộ kinh tế. Nó là chương tiếp theo.

Tôi sẽ khám phá những tác động cụ thể đối với các thị trường trong tập tiếp theo của Playing with Unicorns. Kết luận vĩ mô vẫn vậy: cơ hội nằm ở việc hiểu cách AI mở rộng chiếc bánh kinh tế, chứ không phải ở việc giả định rằng nó phá hủy nó.

Chúng ta đã xem bộ phim này trước đây rồi. Cái kết chưa bao giờ là sự sụp đổ.

Nó là sự chuyển đổi. Nó là sự mở rộng. Và thường thấy nhất, nó là sự tăng tốc.